Məqalədə Azərbaycan alimi, “Alternativ Psixologiya”elminin müəllifi Qarabağda doğulmuş Tibbi biologiya elmləri doktoru, professor, Oksford Universitetinin Akademiki, Azərbaycan Təhsil İnstitutunda fəaliyyət göstərən “Psixogigiyena və tibbi-psixoloji diaqnostika” laboratoriyasının müdiri Yaşar İbadovun müəllifi olduğu “Alternativ Psixologiya” konsepsiyasının nəzəri-metodoloji əsasları təhlil olunur. Tədqiqatın məqsədi bu elmi istiqamətin formalaşma mərhələlərini, onun klassik psixologiyadan fərqli cəhətlərini və multidissiplinar xarakterini elmi kontekstdə araşdırmaqdır. Alternativ Psixologiya insanı bio-psixo-energetik sistem kimi qiymətləndirərək davranış və şüur proseslərini zaman–məkan koordinatlarında sistemli şəkildə öyrənməyi təklif edir.
Giriş
Müasir psixologiya elmi XX və XXI əsrlərdə müxtəlif nəzəri məktəblərin – psixoanalitik, biheviorist, humanist və koqnitiv istiqamətlərin – qarşılıqlı təsiri nəticəsində inkişaf etmişdir. Lakin qloballaşma, informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı və insanın sosial-mənəvi mühitində baş verən transformasiyalar yeni elmi yanaşmalara ehtiyac yaratmışdır.
Bu kontekstdə professor Yaşar İbadov tərəfindən irəli sürülmüş “Alternativ Psixologiya” konsepsiyası psixoloji proseslərin yalnız davranış və şüur çərçivəsində deyil, həm də informasiya və enerji mübadiləsi aspektində araşdırılmasını nəzərdə tutur. Müəllif bu istiqaməti müstəqil elmi sahə kimi formalaşdıraraq metodoloji əsaslarını müəyyənləşdirmişdir.
Nəzəri-metodoloji əsaslar
Alternativ Psixologiyanın əsas ideyası insanın çoxsəviyyəli sistem kimi qəbul edilməsinə əsaslanır. Bu yanaşmada fərd:
Bioloji sistem – fizioloji proseslərin daşıyıcısı;
Psixoloji sistem – şüur, emosional və idrak proseslərinin mərkəzi;
İnformasiya-energetik sistem – daxili və xarici informasiya axınlarının qarşılıqlı təsir mühiti kimi təqdim olunur.
Konsepsiyanın metodoloji bazasında sistemlilik prinsipi, səbəb-nəticə əlaqələrinin çoxsəviyyəli analizi və insan davranışının dinamik modelləşdirilməsi dayanır. Bu çərçivədə psixoqrafik analiz, faza portretlərinin qurulması və psixokorreksiya üsulları tətbiq olunur.
Alternativ Psixologiya klassik psixoloji testlərdən fərqli olaraq insanın yalnız psixometrik göstəricilərini deyil, onun energetik və informativ göstəricilərini də nəzərə almağa çalışır. Bu isə multidissiplinar inteqrasiyanı – biologiya, tibb, informatika və fəlsəfə ilə qarşılıqlı əlaqəni – zəruri edir.
Elmi yenilik və praktik əhəmiyyət
Professor İbadovun yanaşması psixologiyada reduksionist izah modelindən uzaqlaşaraq inteqrativ modeli təklif edir. Bu modeldə insanın psixi sağlamlığı onun daxili informasiya balansı və xarici mühitlə harmonik qarşılıqlı təsiri ilə əlaqələndirilir.
Praktik baxımdan konsepsiya aşağıdakı sahələrdə tətbiq imkanları yaradır:
psixoloji diaqnostika və profilaktika;
stress və emosional gərginliyin korreksiyası;
təhsil mühitində psixoloji adaptasiya;
fərdi inkişaf proqramlarının hazırlanması.
Beləliklə, Alternativ Psixologiya yalnız nəzəri konstruksiya deyil, həm də tətbiqi yönümlü metodoloji platforma kimi təqdim edilir.
Elmi mühitdə mövqeyi
Yeni elmi istiqamətlərin formalaşması adətən müzakirə və diskussiya ilə müşayiət olunur. Alternativ Psixologiya da müasir psixoloji elmin mövcud çərçivələrini genişləndirməyi hədəflədiyi üçün tənqidi və analitik yanaşmaların obyektinə çevrilmişdir. Bu isə onun akademik mühitdə araşdırma predmeti kimi aktuallığını göstərir.
Professor Yaşar İbadovun elmi fəaliyyəti psixologiyanın sərhədlərini genişləndirməyə yönəlmiş təşəbbüs kimi qiymətləndirilə bilər. Onun konsepsiyası insanın bütöv sistem kimi dərk olunmasına xidmət edən alternativ nəzəri model təqdim edir.
Nəticə
Alternativ Psixologiya konsepsiyası müasir elmdə inteqrativ və sistemli yanaşmanın təzahürü kimi çıxış edir. Professor Yaşar İbadovun irəli sürdüyü bu model insanın psixoloji və energetik strukturunun qarşılıqlı əlaqədə öyrənilməsini əsaslandırır və multidissiplinar tədqiqatlar üçün yeni perspektivlər açır.
Beləliklə, Alternativ Psixologiya yalnız yeni terminoloji çərçivə deyil, həm də insanın daxili potensialının öyrənilməsinə yönəlmiş kompleks elmi konsepsiya kimi dəyərləndirilə bilər.